Zelfevaluatie van raden van commissarissen is structureel beperkt door drie mechanismen: sociale wenselijkheid, de niet-rapporteerbaarheid van impliciete processen, en het verschil tussen perceptie en gedrag. Zelfevaluatie meet wat commissarissen denken over hun functioneren, niet hoe zij daadwerkelijk oordelen.
Sociale wenselijkheid
Commissarissen opereren in een collegiale setting. Directe kritiek op collega’s is sociaal onwenselijk, en zelfevaluaties worden doorgaans besproken in de raad. Het resultaat: systematisch te positieve beelden. Niet uit oneerlijkheid, maar uit sociale dynamiek die inherent is aan de setting.
Het onbewuste is niet rapporteerbaar
Oordeelsvorming is grotendeels een impliciet proces. Commissarissen kunnen niet nauwkeurig rapporteren over patronen die zij zelf niet waarnemen: de geleidelijke verschuiving naar routine, het ongemerkt vermijden van ongemakkelijke thema’s, de subtiele druk naar consensus. Juist de patronen die het meest problematisch zijn — groupthink, tunnelvisie, governance-drift — zijn per definitie onzichtbaar voor de betrokkenen.
Perceptie vs. gedrag
Er is een systematisch verschil tussen hoe commissarissen denken dat zij oordelen en hoe zij daadwerkelijk oordelen. Onderzoek toont consistent dat professionals hun eigen reflectiviteit, openheid voor andere perspectieven en bereidheid tot heroverweging overschatten. Zelfevaluatie meet de overschatting, niet de werkelijkheid.
Geen afschaffing maar aanvulling
Dit pleidooi is niet tegen zelfevaluatie maar voor aanvulling. Zelfevaluatie heeft waarde als ritueel dat eigenaarschap stimuleert en als signaal dat de raad zijn verantwoordelijkheid neemt. Maar als enige methode is het onvoldoende om de kwaliteit van het oordeelsproces daadwerkelijk te beoordelen.
→ Terug naar Oordeelskwaliteit
→ Governance-evaluatie vernieuwd
Auteursinformatie
Dr. John van der Starre RA is gepromoveerd aan de Universiteit Utrecht op praktische wijsheid in corporate governance (2024). Zijn adviespraktijk 3D Governance is gespecialiseerd in governance consulting en board development.
