Praktische wijsheid is geen aangeboren talent en geen exclusief bezit van ervaren bestuurders. In de Aristoteliaanse traditie is phronesis een habitus — een verworven houding die door oefening, reflectie en ervaring groeit. Dat betekent dat oordeelskwaliteit in governance ontwikkelbaar is, mits de juiste condities aanwezig zijn.
Phronesis als hexis: een verworven houding
Aristoteles beschrijft phronesis in de Nicomachische Ethiek als een hexis — een duurzame dispositie die niet aangeboren is maar door herhaalde oefening wordt verworven. Net zoals een musicus niet wordt geboren met de vaardigheid om te spelen maar die ontwikkelt door jarenlange oefening, zo ontwikkelt een commissaris het vermogen tot wijs oordeel door herhaalde confrontatie met complexe situaties en door systematische reflectie op die ervaringen.
Dit perspectief heeft een fundamentele implicatie voor governance: als oordeelskwaliteit ontwikkelbaar is, dan is het ook de verantwoordelijkheid van raden om die ontwikkeling actief te cultiveren. Wijs toezicht ontstaat niet vanzelf — het vereist bewuste investering in het reflectieve vermogen van de raad.
Wat de ontwikkeling stimuleert
Het onderzoek identificeert drie condities die de ontwikkeling van praktische wijsheid bevorderen. Ten eerste: gevarieerde ervaring. Niet de hoeveelheid maar de diversiteit van ervaringen voedt het oordeelsvermogen. Commissarissen die meerdere sectoren, crises en governance-contexten hebben meegemaakt, beschikken over een rijker repertoire aan patronen. Verdieping Ervaring
Ten tweede: systematische reflectie. Ervaring zonder reflectie leidt niet tot wijsheid maar tot routine. De bereidheid om het eigen oordeelsproces te bevragen, aannames te toetsen en blinde vlekken te erkennen is wat ervaring omzet in patroonherkenning. Verdieping Reflectie
Ten derde: een cultuur van openheid. Praktische wijsheid ontwikkelt zich niet in een cultuur die zekerheid beloont en twijfel als zwakte ziet. Het vereist een raadscultuur waarin morele vragen welkom zijn, onzekerheid benoemd mag worden en afwijkende perspectieven worden gewaardeerd.
Wat de ontwikkeling belemmert
Drie factoren belemmeren de ontwikkeling van praktische wijsheid in governance. Rigiditeit — het vasthouden aan vertrouwde patronen zonder bereidheid tot heroverweging. Tijdsdruk — de neiging om onder druk terug te vallen op snelle oordelen in plaats van reflectief te delibereren. En conformisme — de sociale dynamiek die afwijkende stemmen onderdrukt en consensus beloont ten koste van kritisch denken.
Implicaties voor governance-ontwikkeling
Als praktische wijsheid ontwikkelbaar is, dan worden governance-evaluaties niet alleen diagnostisch maar ook ontwikkelingsgericht. Het EMERO-profiel toont niet alleen waar de raad staat, maar ook waar de ontwikkelruimte zit. Een raad met lage reflectiescores kan gericht investeren in reflectieve praktijken; een raad met lage onzekerheidsscores kan werken aan het cultiveren van epistemische bescheidenheid. Het EMERO-model
Het boek Wijs Toezicht beschrijft concrete instrumenten en werkvormen waarmee raden hun oordeelskwaliteit kunnen versterken. Wijs Toezicht
→ Terug naar Praktische wijsheid in governance
Over de auteur
Dr. John van der Starre RA is gepromoveerd aan de Universiteit Utrecht op praktische wijsheid in corporate governance (2024). Zijn adviespraktijk 3D Governance is gespecialiseerd in governance consulting en board development.
